Saartjie Baartman: Η τραγική ιστορία της γυναίκας που έγινε σύμβολο κατά του ρατσισμού

Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από σκοτεινές σελίδες, όμως ελάχιστες συμπυκνώνουν τόσο έντονα τη φρίκη του συστηματικού ρατσισμού και της πατριαρχίας όσο η ζωή της Saartjie Baartman. Γνωστή με το υποτιμητικό αποικιακό προσωνύμιο «Αφροδίτη των Οτεντότων» ("Hottentot Venus"), η Baartman μετατράπηκε σε ζωντανό έκθεμα στην Ευρώπη του 19ου αιώνα.
Η τραγωδία της δεν αποτελεί απλώς ένα μεμονωμένο περιστατικό σκληρότητας. Παραμένει μια σοκαριστικά επίκαιρη υπενθύμιση για το πώς η αποικιοκρατία εκμεταλλεύτηκε, αντικειμενοποίησε και απογύμνωσε από κάθε ίχνος αξιοπρέπειας το γυναικείο σώμα, εκτρέφοντας προκαταλήψεις που επιβιώνουν μέχρι τις μέρες μας.

Τα πρώτα χρόνια στη Νότια Αφρική

Η Saartjie Baartman γεννήθηκε γύρω στο 1789 στην περιοχή του ποταμού Gamtoos, στη σημερινή Ανατολική Κάπα της Νότιας Αφρικής. Ανήκε στη φυλή Khoikhoi, έναν αυτόχθονα πληθυσμό που υπέστη άγριο διωγμό και σταδιακή υποδούλωση από τους Ολλανδούς αποικιοκράτες.
Σε νεαρή ηλικία, μετά τη δολοφονία του συντρόφου της και την καταστροφή της κοινότητάς της, η Baartman κατέληξε να εργάζεται ως οικιακή βοηθός και σκλάβα στο Κέιπ Τάουν. Εκεί τράβηξε την προσοχή του William Dunlop, ενός Βρετανού στρατιωτικού γιατρού, και του Hendrick Cezar, αδελφού του εργοδότη της. Οι δύο άνδρες εντόπισαν στα ιδιαίτερα σωματικά της χαρακτηριστικά —τη στεατοπυγία (μεγάλη συσσώρευση λίπους στους γλουτούς) που ήταν κοινή στη φυλή της— μια μοναδική ευκαιρία για πλουτισμό. Με υποσχέσεις για ελευθερία, χρήματα και μια καλύτερη ζωή, την έπεισαν να επιβιβαστεί σε ένα πλοίο με προορισμό το Λονδίνο το 1810.

Η εκμετάλλευση στην Ευρώπη: Λονδίνο και Παρίσι

Φτάνοντας στην Αγγλία, η σκληρή πραγματικότητα διέψευσε κάθε ελπίδα. Η Saartjie Baartman δεν αντιμετωπίστηκε ως καλλιτέχνης, αλλά ως ένα εξωτικό «αξιοπερίεργο θέαμα». Στο Λονδίνο, εξαναγκαζόταν να εμφανίζεται σχεδόν γυμνή μέσα σε κλουβιά, φορώντας στενά ρούχα που τόνιζαν τις καμπύλες της, ενώ το κοινό πλήρωνε για να την κοιτάζει και να την αγγίζει.
Η υποτίμηση αυτή προκάλεσε την αντίδραση Βρετανών ακτιβιστών κατά της δουλείας (Anti-Slavery Society), οι οποίοι οδήγησαν την υπόθεση στα δικαστήρια, καταγγέλλοντας ότι η Baartman κρατούνταν παρά τη θέλησή της. Ωστόσο, υπό το καθεστώς του φόβου και της απόλυτης χειραγώγησης, η ίδια κατέθεσε ότι ενεργούσε με τη θέλησή της, με αποτέλεσμα η δικαστική μάχη να χαθεί.
Το 1814 μεταφέρθηκε στο Παρίσι, όπου η εκμετάλλευση έγινε ακόμη πιο άγρια. Σε μια εποχή που οι άνθρωποι ζωολογικοί κήποι (human zoos) άρχιζαν να γίνονται δημοφιλείς, η Baartman πουλήθηκε σε έναν θηριοδαμαστή. Εκεί, εκτός από το κοινό των θεάτρων, έγινε αντικείμενο μελέτης από τη γαλλική επιστημονική κοινότητα, η οποία προσπάθησε να χρησιμοποιήσει το σώμα της για να θεμελιώσει ρατσιστικές θεωρίες περί «φυσικής ανωτερότητας» της λευκής φυλής.

Ο θάνατος και η μεταθανάτια κακοποίηση

Η Saartjie Baartman πέθανε στο Παρίσι στις 29 Δεκεμβρίου 1815, σε ηλικία μόλις 26 ετών, πιθανότατα από πνευμονία, σύφιλη ή αλκοολισμό, εξαντλημένη από τις κακουχίες και τη συναισθηματική κακοποίηση. Ωστόσο, ο θάνατός της δεν έβαλε τέλος στον διασυρμό της.
Ο διάσημος Γάλλος ανατόμος Georges Cuvier ανέλαβε να εξετάσει το νεκρό της σώμα. Με απόλυτη ψυχρότητα, δημιούργησε ένα γύψινο εκμαγείο του κορμιού της, αφαίρεσε τον σκελετό της και διατήρησε τα γεννητικά της όργανα και τον εγκέφαλό της σε βάζα με φορμόλη. Για περισσότερα από 150 χρόνια, ο σκελετός και το εκμαγείο της Baartman εκτίθεντο δημόσια στο Μουσείο του Ανθρώπου (Musée de l'Homme) στο Παρίσι, αποτελώντας ένα μακάβριο μνημείο της αποικιακής ψευδοεπιστήμης. Τα εκθέματα αποσύρθηκαν από την κοινή θέα μόλις το 1974.

Η επιστροφή στην πατρίδα και η δικαίωση

Η αποκατάσταση της μνήμης της ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990 με το τέλος του Απαρτχάιντ. Ο Νέλσον Μαντέλα, αμέσως μετά την εκλογή του στην προεδρία της Νότιας Αφρικής, ξεκίνησε έναν επίσημο διπλωματικό αγώνα, ζητώντας από τη γαλλική κυβέρνηση την επιστροφή των λειψάνων της.
Μετά από χρόνια διαπραγματεύσεων και την ψήφιση ειδικού νόμου από το γαλλικό κοινοβούλιο, τα λείψανα της Saartjie Baartman επιστράφηκαν τελικά στην πατρίδα της το 2002. Στις 9 Αυγούστου 2002 —την Εθνική Ημέρα Γυναικών της Νότιας Αφρικής— τάφηκε με τιμές στο Hankey της Ανατολικής Κάπα, κοντά στον τόπο όπου γεννήθηκε. Σήμερα, το όνομά της φέρει ένα κέντρο προστασίας για κακοποιημένες γυναίκες στο Κέιπ Τάουν, μετατρέποντας τη μνήμη της σε φάρο αντίστασης.

Η Saartjie Baartman δεν επέλεξε να γίνει σύμβολο, όμως η ιστορία της μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα τις πιο σκοτεινές πτυχές του παρελθόντος μας. Η ζωή της αποτελεί το απόλυτο παράδειγμα του πώς ο ρατσισμός και η αποικιοκρατική νοοτροπία μπορούν να απογυμνώσουν έναν άνθρωπο από την ίδια του την υπόσταση.
Το ηθικό δίδαγμα που μας κληροδοτεί είναι σαφές: ο σεβασμός στη διαφορετικότητα και η προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι δεδομένα. Απαιτούν συνεχή επαγρύπνηση, ώστε κανένα ανθρώπινο σώμα και καμία ταυτότητα να μην γίνουν ποτέ ξανά αντικείμενο εκμετάλλευσης και θεάματος.